Rozpłód owiec.

Występujący u maciorek w wieku 5-8 mieś. popęd płciowy nie świadczy o ich dojrzałości do rozpłodu. Przedwczesne kojarzenie zwierząt nie dojrzałych do rozpłodu, prowadzi — jak wiemy — do zahamowania ich wzrostu i rozwoju oraz obniżenia produkcyjności. Dlatego też przy wychowie młodzieży już w wieku 4,5 mies. należy oddzielić tryczki od maciorek. Dobrze odżywione maciorki ras wcześnie dojrzewających, takich jak teksele, a nawet owce PON, długowełniste i merynosy, mogą być kryte już w wieku 8-9 mies. Umożliwia to uzyskanie jagniąt prawie o rok wcześniej niż normalnie — przy kryciu w wieku 1,5 roku.

Użytkowość rozpłodowa owiec trwa przeciętnie 6 lat. W okresie późniejszym występują już objawy starzenia się i zmniejszenia wartości użytkowej.

DOJRZAŁOŚĆ DO ROZPŁODU I CYKL PŁCIOWY

Większość hodowanych w Polsce ras owiec osiąga dojrzałość rozpłodową w wieku około 1,5 roku. Oprócz wieku, o możliwości użycia młodych zwierząt do rozpłodu decyduje także ich ogólny rozwój, którego głównym wykładnikiem jest ciężar.

Ogólnie przyjmuje się, że do rozpłodu można przeznaczyć zwierzęta, które osiągnęły co najmniej 2/3 średniego ciężaru owiec dorosłych danej rasy, najlepiej jednak, aby osiągnęły 3/4 tego ciężaru (tab. 1).

Cykl płciowy (rujowy) trwa u owiec przeciętnie 16 dni, z wahaniami od 14 do 20 dni. U większości ras owiec roją występuje sezonowo, najczęściej jesienią, rzadziej wiosną i latem, a bardzo rzadko zimą. W dużym stopniu uzależnione to jest od cech rasowych, a także od skracania się długości dnia świetlnego, od. warunków utrzymania, a nawet od formy użytkowania. Wykazano np., że zmniejszanie się długości dnia pobudza wystąpienie rui. Trwa ona średnio około 40 godz. Rozpoznanie rui u owiec jest trudniejsze niż u innych gatunków zwierząt późno dojrzewające maciorki wcześnie dojrzewające maciorki

 

Rys. 1 Właściwy wiek krycia owiec: większość ras owiec hodowanych w Polsce osiąga dojrzałość rozpłodową w wieku 18 mies., Natomiast wcześnie dojrzewające, jak np. teksel i merynosy, można kryć w wieku około 8-9 mies.

Tabela 1. Ciężar (w kg) owiec rolnych ras wskazujący na przydatność do użytkowania rozpłodowego

Rasa

Tryczki Maciorki
Merynos                                                     80                45
Długowełniste i PON                                      60                 40
Owce górskie i pogórza                                   50                30
Wrzosówka                                                 40                 25

gospodarskich; zewnętrznymi jej objawami, ale na ogół słabo widocznymi, są: obrzęk i przekrwienie sromu oraz niespokojne zachowanie się maciorek. Często zdarza się tzw. cicha ruja, prawie niedostrzegalna, dlatego w dużych stadach do wykrywania grzejących się maciorek używa się najczęściej tzw. próbnika lub szukarka, tj. tryka mniej wartościowego ze specjalnie podwieszonym pod brzuchem fartuchem, osłaniającym narządy płciowe, lub z operacyjnie przeciętymi nasieniowodami, co zapobiega pokryciu przez niego owcy.

METODY KRYCIA I ORGANIZACJA STANÓWKI

Przeznaczone do rozpłodu maciorki mogą być kojarzone różnymi sposobami. Rozróżnia się krycie wolne, różne metody krycia kontrolowanego oraz inseminację.

Krycie wolne, nazywane też dzikim, polega na stałym trzymaniu w stadzie maciorek kilku tryków, które w dowolnym czasie zupełnie swobodnie, bez udziału człowieka, pokrywają maciorki. Sposób ten jest bardzo prymitywny i nie zalecany w praktyce, ponieważ nie można przewidzieć i ujednolicić terminów wykotów, a poza tym uzyskuje się potomstwo bez ustalonego pochodzenia. Występuje też nadmierna eksploatacja tryków, które po kilka razy pokrywają te same maciorki.

Krycie grupowe (klasowe), praktykowane w dużych fermach towarowych, jest odmianą krycia wolnego. Polega na doborze na okres stanówki kilku tryków (l na 40-50 maciorek) do stada maciorek, których potomstwo ma być przeznaczone na opas, a nie do dalszego rozpłodu.

Krycie haremowe polega na kojarzeniu na okres stanówki wybranego tryka z grupą 30-40 wyselekcjonowanych maciorek o zbliżonej budowie, klasie wełny, pochodzeniu itp. System ten stosuje się najczęściej w niewielkich owczarniach zarodowych.

Krycie dozorowane, zwane też kryciem z ręki, polega na indywidualnym doborze tryków, do każdej maciorki oddzielnie. Metoda ta umożliwia dokładne określenie daty pokrycia i ustalenia terminu wykotu i pochodzenia potomstwa, co ma bardzo duże znaczenie, zwłaszcza u zwierząt hodowlanych. Przy kryciu z ręki 1 dorosły tryk może pokryć w sezonie 45-70 maciorek, a młody 30-40 maciorek. Krycie z ręki jest powszechnie stosowane w owczarniach wielkostadnych i zalecane jest dla specjalistycznych gospodarstw indywidualnych.

Sztuczne unasienianie owiec, coraz częściej stosowane w praktyce, umożliwia o wiele lepsze wykorzystanie cennych rozpłodników, niż to jest możliwe przy kryciu naturalnym.

Dorosły tryk może w jednym sezonie pokryć 40-70 maciorek, natomiast przy sztucznym unasienianiu liczbę zapłodnionych jego nasieniem maciorek można zwielokrotnić — nasieniem uzyskanym z jednego skoku unasienić nawet kilkanaście maciorek.

Termin i przebieg stanówki uzależniony jest ściśle od rasy hodowanych owiec. Najodpowiedniejsze terminy stanówki i wykotów dla poszczególnych ras podano w zestawieniu.

Rasa owiec                        Termin stanówki                   Termin wykotów

Merynosy i czarnogłówki           15.VI-31.VII                       15.XI-31.XII
Owce długowełniste i PON        15. VIII — 31. X                  15.I — 31. III
Owce pogórza i górskie             15. IX — 31. X                   15. II — 31. III
Wrzosówki                            15. VIII — 31. X                 15.I — 31. III

Niezmiernie ważnym zagadnieniem jest właściwa organizacja stanówki. Należy przygotować do niej zarówno tryki i maciorki, jak i pomieszczenia, w których będzie się odbywała. Przygotowanie tryków trzeba rozpoczynać na 2 mies. przed stanówką. W tym okresie należy je szczególnie dobrze żywić, a tuż przed stanówką ostrzyc; są wtedy lżejsze i jest im chłodniej, co korzystnie wpływa na jakość nasienia. Umieścić je trzeba w oddzielnych zagrodach o powierzchni około 30 m2, w pomieszczeniach dla maciorek, gdyż wpływa to korzystnie na aktywność płciową tryków.

Przygotowanie maciorek do stanówki trwa tylko 2 tygodnie. W okresie tym powinny być one żywione bardzo obficie. Po stwierdzeniu rui u maciorek umieszcza się je w jednej z wcześniej przygotowanych na ten cel zagród i kryje się przeznaczonym dla danej maciorki trykiem po 12 godz. od stwierdzenia objawów rui. Po 12 godz. od pierwszego stanowienia pokrywa się powtórnie. Taki sposób postępowania daje w dotychczasowej praktyce najkorzystniejsze rezultaty.

Okres stanówki w owczarni nie powinien trwać dłużej niż 6 tyg. Przedłużanie go powoduje wydłużenie okresu wykotów i komplikuje organizację pracy w owczarni przy wykotach i potem przy odchowie jagniąt wskutek dużych różnic w ich wieku.

W okresie stanówki należy zwracać uwagę, aby w ciągu doby liczba skoków tryka nie była wyższa niż 4, a w wyjątkowych wypadkach 6.

ORGANIZACJA l PRZEBIEG WYKOTÓW

W pierwszym okresie trwającej około 150 dni (144 — 152) ciąży maciorki nie wymagają zwiększonej opieki. Wymagania te wzrastają dopiero w 4 i 5 mieś., kiedy płód bardzo szybko się rozwija.

W okresie tym znacznie wzrastają potrzeby pokarmowe maciorek, co należy uwzględnić w ich żywieniu. Stosowane pasze dla maciorek wysokokotnych nie mogą być nadpsute ani nadmarznięte. Trzeba też umożliwić im dużo ruchu na świeżym powietrzu, gdyż wpływa to dodatnio zarówno na zdrowotność matki i płodu, jak i na przebieg porodu. Kotne maciorki muszą być chronione przed urazami, nie mogą być też płoszone (szczucie psami itp.).

Okres wykotów w owczarni wymaga przygotowania odpowiednich pomieszczeń i sprzętu. Przed kotelnią należy przygotować zagrodę przedporodową dla wysokokotnych maciorek, umożliwiającą ich obserwację, kojce poporodowe, o wymiarach 1,25 x 1,0 m, w liczbie równej około 10% liczby matek przeznaczonych do wykotów oraz zagrody dla maciorek z jagniętami. Na 4 tyg. przed terminem wykotów należy z pomieszczenia dla wysokokotnych maciorek usunąć obornik, odkazić, dać świeżą ściółkę i przeprowadzić strzyże. Zwiększa to higienę, ułatwia poród i potem karmienie jagniąt i — co bardzo ważne — zapobiega brudzeniu i niszczeniu wełny. Na 3-5 dni przed wykotem trzeba umieścić maciorki w zagrodzie przedporodowej, ale w pobliżu stada, gdyż mają silny instynkt stadny i są wtedy spokojniejsze.

Zbliżanie się porodu można poznać po wyglądzie i po zachowaniu się maciorki, która staje się niespokojna, zapadają się jej słabizny, obrzmiewa srom i wycieka z niego śluz, a tuż przed porodem ukazuje się pęcherz płodowy, lecz nie należy go rozrywać.

Maciorki na ogół nie wymagają pomocy przy porodzie. Jest ona potrzebna jedynie w razie nienormalnego położenia płodu lub zbyt dużej (szerokiej) główki noworodka. Prawidłowe położenie jagniąt poznaje się tak samo jak położenie rodzących się cieląt. Przy podwinięciu jednej lub obydwu nóżek czy też skręceniu główki należy przebić pęcherz, jeśli sam przedtem nie pękł, po czym, po starannym umyciu i odkażeniu rąk i odbytu owcy, starać się dwoma palcami cofnąć płód oraz nadać mu prawidłowe położenie. Następnie, lekko pociągając za nóżki, pomóc zmęczonej maciorce w wyparciu rodzącego się jagnięcia. W wypadku zbyt dużej główki noworodka należy rozszerzyć płasko ułożonymi dłońmi srom owcy, aby wydostać główkę, a następnie lekko pociągnąć płód za nóżki.

W razie większych komplikacji przy porodzie niezbędna jest pomoc fachowa — lekarza lub technika weterynarii.

Nowo narodzonemu jagnięciu należy zetrzeć śluz z pyszczka, żeby ułatwić oddychanie, odkazić pępowinę jodyną i dziegciem i podsunąć matce jagnię do oblizania, co pobudza krążenie krwi.

Przed dopuszczeniem jagnięcia do ssania trzeba odkazić wymię maciorki 1-2-procentowym roztworem kreoliny, potem opłukać czystą wodą i wytrzeć.

W ciągu 1-2 godz. po porodzie maciorka powinna wydalić łożysko, które trzeba usunąć z owczarni (zakopać), zad jej obmyć i odkazić oraz napoić ją letnią wodą lub pójłem z otrąb pszennych i dać trochę siana. Po 2 dniach przechodzi się stopniowo na normalne żywienie maciorek karmiących.

Prawidłowo przebiegający poród trwa zwykle 15-40 min. Odbywa się w klatce lub zagrodzie porodowej, skąd następnie maciorkę i jagnię lub jagnięta, bo dość częste są ciąże bliźniacze, przenosi się do oddzielnej klatki poporodowej, o wymiarach 1,0 x 1,25 m, aby przyzwyczaiły się do siebie i umiały potem odszukać się w stadzie. Po 2-3 dniach maciorkę z jagnięciem umieszcza się w zbiorowej zagrodzie dla matek z jagniętami. Przed przeniesieniem z klatki poporodowej do zagrody matka i jagnięta muszą zostać jednakowo oznakowane. W hodowlach zarodowych na drugi dzień po urodzeniu jagnięta waży się i zapisuje ich ciężar w notesie owczarni.