Użytkowanie rozpłodowe lochy i knura.

KRYCIE l UNASIENIANIE ŚWIŃ

Wiadomości ogólne o rozpłodzie

Świnie odznaczają się wczesnym dojrzewaniem rozpłodowym oraz wysoką płodnością i plennością. Loszki i knurki już w wieku 5-6 mies. osiągają dojrzałość płciową, zbyt wczesne jednak rozpoczęcie użytkowania rozpłodowego powoduje zmniejszenie się ich przyrostów oraz skrócenie okresu eksploatacji rozpłodowej.

Przedwcześnie pokryte loszki dają zwykle nieliczne i słabe mioty, aby wiec do tego nie dopuścić, należy już od 4 mies. życia oddzielnie trzymać loszki i knurki. Dobrze odchowane loszki popieranych obecnie w kraju ras mięsnych uzyskują zdolność; rozpłodową w wieku 7-8 mies., przy ciężarze 100 do 120 kg. Pokrycie w tym okresie nie wpływa ujemnie na ich plenność oraz na dalszy wzrost i rozwój. Lochy używa się do rozpłodu przez 3-4 lata. Najwyższą płodność i plenność wykazują one w okresie od 4 do 6 wyproszenia.

Knurki uważa się za przydatne do rozpłodu po uzyskaniu ciężaru 110-130 kg, który osiągają zazwyczaj w wieku 8-10 mies.; dolna granica wieku (8 mies.) dotyczy knurków rasy puławskiej, a górna (10 mies.) knurków ras w.b.p. i p.b.z. Przedwczesne rozpoczęcie użytkowania rozpłodowego knurków hamuje ich dalszy wzrost i skraca okres przydatności do rozpłodu; zwykle użytkowane są 3-4 lata. Knury młode, w wieku do 2 lat nie powinny oddawać więcej niż 10 skoków miesięcznie, a po każdym skoku należy im dać 2-dniowy odpoczynek — dorosłe knury mogą oddawać 5-7 skoków tygodniowo.

Ruja nazywana u świń także lochaniem się lub hukaniem trwa u lochy przeważnie 2-4 doby. Okres między dwiema rujami nazywamy międzyrujowy a okres rui łącznie z okresem międzyrujowym — to cykl rujowy. Trwa on od 18 do 24 dni. najczęściej jednak 21—-22 dni.

Występowanie rui związane jest ściśle z czynnością jajników, w których następuje dojrzewanie komórek jajowych. Zewnętrznymi jej objawami są: obrzmienie i zaczerwienienie sromu, niespokojne zachowanie się, utrata apetytu, wydawanie charakterystycznych dźwięków (hukanie) oraz wzajemne obskakiwanie się i spokojne stanie przy uciskaniu grzbietu. U niektórych loch, zwłaszcza w gorszych warunkach utrzymania, występuje tzw. cicha ruja, bez podanych wyżej objawów. Lochy takie wymagają szczególnej uwagi i obserwacji obsługi, zwłaszcza przy chowie w kojcach indywidualnych. W celu uchwycenia momentu wystąpienia rai u takich loch w dużych gospodarstwach i fermach trzody chlewnej, posiadających własne knury, używa się knura próbnika. W braku takich możliwości należy w 8-10 dni po odsadzeniu prosiąt kilka razy w ciągu dnia nacisnąć ręką okolice krzyża lochy i obserwować jej zachowanie. Jeśli stoi spokojnie, rozstawia zadnie nogi i prostuje ogon, można przypuszczać, że występuje u niej ruja.

Podany termin krycia lochy, tj. 8-10 dnia po odsądzeniu prosiąt, jest optymalny, jeśli nie jest ona zbyt wychudzona.

U niezapłodnionej lochy ruja występuje przez cały rok w odstępach 3-tygodniowych. W celu ujednolicenia terminów wyproszeń w chlewni cykl rujowy, można zmienić przez zastosowanie środków hormonalnych, które regulują działalność jajników. Obecnie dostępne są już odpowiednie preparaty hormonalne do synchronizacji, czyli sterowania rują u loszek które mają być pokryte lub unasiennione w ściśle określonym terminie. Sposób ten coraz częściej stosuje się w fermach wielkotowarowych o ustalonym harmonogramie zapładniania i wyproszeń u loch. Synchronizacja rui musi być przeprowadzana ściśle według obowiązującej instrukcji dotyczącej danego preparatu hormonalnego lub według zaleceń lekarza weterynarii. Preparaty te podaje się zwykle w paszy.

ZAPŁADNIANIE ŚWIŃ

Owulacja, czyli jajeczkowanie, występuje u loch po upływie 24-36 godz. od pierwszych objawów rui i trwa przez następne 12-30 godz. Locha wykresie owulacji wydala z jajników do jajowodów 15-30 komórek rozrodczych, których żywotność utrzymuje się przez 8 do 10 godz. Wydalone przez knura plemniki w jajowodzie lochy zachowują żywotność i zdolność do zapłodnienia przez około 20 godz. Liczba zapłodnionych w jajowodzie komórek jajowych zależy od żywotności tych plemników.

W praktyce kryje się lochy 2-krotnie: pierwszy raz po 12 do 18 godz. od wystąpienia objawów rui, a drugi raz w 12 do 18 godz. po pierwszym pokryciu. Jeśli objawy rui występują nadal, to po upływie następnych 12 godz. nożna dopuścić knura do lochy po raz trzeci. Można pokryć lochę tuż po zaobserwowaniu rui, ale wtedy kryje się ją powtórnie dopiero po 24 godz.

Kopulacja trwa przeciętnie około 10 min., ale czasami znacznie dłużej. Przeprowadza sieją zwykle na okólniku lub w kojcu knura., Jeżeli knur jest znacznie większy i cięższy od lochy, to krycie należy przeprowadzać w specjalnie do tego celu zbudowanym stanowisku w którym opiera się on przednimi nogami na ukośnych barierkach, co chroni loszkę przed przygnieceniem.

W okresie upałów należy przeprowadzać krycie wcześnie rano lub pod wieczór. Należy przy tym unikać hałasu i obecności zbędnych osób, gdyż to niepokoi zwierzęta.

Przy rozrodzie świń najczęściej stosowane jest tzw. krycie z ręki, czyli dozorowane. Dla knurów młodych przeznacza się do krycia 2-3 lochy tygodniowo, a dla starszych 5-6 loch. W sumie na l knura nie powinno jednak przypadać więcej niż 30 loch - przy wyproszeniach okresowych i 40-60 loch — przy rozłożonych równomiernie przez cały rok. W fermach zarodowych przypada przeważnie 15-20 loch.

Obecnie w coraz szerszym zakresie stosowane jest w praktyce sztuczne unasienianie loch. Jest ono jednak trudniejsze niż u bydła, gdyż knury niechętnie oddają skok na manekin (fantom). Trudniejsze jest także konserwowanie ich nasienia, które nadaje się do zapłodnienia tylko przez 2-3dni.

CIĄŻA I PORÓD

Postępowanie z lochą prośną

Ciąża u lochy trwa przeciętnie 114-115 dni (3 mies., 3 tyg. i 3 dni), zdarza się jednak, że może przedłużyć się nawet do 148 dni. Dowodem zapłodnienia lochy jest brak objawów rui po 18-24 dniach od pokrycia lub unasienienia. Zewnętrzne objawy ciąży w pierwszych dwóch miesiącach są-trudne do zaobserwowania, gdyż rozwój płodów w tym okresie jest bardzo powolny. Część embrionów zamiera w pierwszych tygodniach prośności i zostaje wessana, natomiast płody zamarłe w późniejszym okresie wydalane są podczas porodu.

W trzecim miesiącu ciąży ciężar płodów szybko wzrasta, szczególnie intensywnie od 90 do 110 dnia prośności. W okresie tym następuje podwojenie ciężaru płodów, w związku z czym wzrasta zapotrzebowanie lochy na składniki pokarmowe. Dzienna dawka dla niej musi być ułożona bardzo starannie, powinna ona zawierać dużo białka i składać się z takich pasz, które nie powodują zaburzeń w trawieniu, a zwłaszcza zaparcia. Zaparciem i występującym czasem zakłóceniom w krążeniu krwi, a częściowo także zapaleniu wymienia zapobiega się w dużym stopniu przez umożliwienie prośnym lochom ruchu na okólniku lub wybiegu. Dzięki temu odznaczają się one z reguły lepszą zdrowotnością i dłużej są przydatne do rozpłodu.

Około 10 dni przed spodziewanym porodem wysokoprośne lochy umieszcza się pojedynczo w odpowiednio przygotowanych kojcach, zasłanych czystą słomą pociętą, na długą sieczkę (15-20 cm), w których następuje wyproszenie i odchów prosiąt ssących.

Oznakami zbliżającego się porodu u lochy, są nabrzmienie sromu, śluzowaty wyciek z pochwy, na; 2-3 dni przed porodem tzw. opadnięcie brzucha, nabrzmienie wymienia i sutek. Na 24 godz. przed porodem locha staje się niespokojna, pokłada się i wstaje, zgarnia ściółkę przygotowuje legowisko, a w sutkach jej pojawia się siara. Na 3 godz. przed porodem występują bóle przedporodowe.

W celu udzielania pomocy przy porodzie należy przygotować nożyce do obcinania pępowiny, odpowiedni środek dezynfekcyjny, np. jodynę lub 3-4-proceatówy roztwór kreoliny, miednicę, mydło, ręcznik oraz czystą ścierkę do osuszania noworodków, a także kosz lub skrzynkę z miękką ściółką dla nowo narodzonych prostat.

Poród u loch przebiega dość łatwo i trwa na ogół 2-3 godz., czasem nieco dłużej. Prosięta rodzą się nieregularnie, przeważnie w 5-25 minut. Rola pomagającego przy porodzie (najlepiej, aby była. to osoba stale obsługująca lochy, gdyż są wtedy spokojniejsze) ogranicza się głównie do odbiorą prosiąt i umieszczenia ich w przygotowanym w tym celu koszu lub skrzynce w celu zabezpieczenia przed przygnieceniem przez lochę. Przy odbiorze prosiąt ucina się najpierw pępowinę w odległości około 6 cm od brzuszka i odkaża. Następnie oczyszcza się nozdrza i pyszczek prosięcia ze śluzu i w razie potrzeby uwalnia je z błon płodowych, po czym całe ciało wyciera się do sucha czystą ścierką.

W wypadku, gdy urodzi się prosię omdlałe (nie oddycha), trzeba mu wdmuchnąć powietrze do, pyszczka, a jeśli i to nie pomaga, należy zastosować sztuczne oddychanie. Zabieg ten przeprowadza się w ten sposób, ze jedną ręką chwyta się leżące na grzbiecie prosię za przednie nóżki, a drugą za tylne i rytmicznie przybliża się je i oddala

Po zakończeniu porodu usuwa się z kojca łożysko, które powinno być wydalone najpóźniej 2-3 godz. po urodzeniu ostatniego prosięcia, oraz wszelkie ślady krwi, gdyż mogą one drażnić lochę.

Zatrzymanie łożyska po porodzie zdarza się u loch bardzo rzadko, jest ono jednak bardzo niebezpieczne, gdyż powoduje ogólne zakażenie organizmu i często kończy się śmiercią lochy. Pomóc lekarza weterynarii jest w takim wypadku, jak również w razie nadmiernie przedłużającego się porodu, nieodzowna.

Po zakończeniu porodu, a czasem jeszcze w czasie jego trwania locha wykazują zwykle silne pragnienie. Żeby temu zapobiec, należy nalać do koryta lekko osolonej wody, a kiedy locha odpocznie - napoić ją osolonym pójłem z otrąb pszennych. Pójło takie stanowi jedyny pokarm lochy w dniu porody. Sporządza się je z 0,5 kg otrąb pszennych, garści soli i 5 l ciepłej wody.